Wanneer verliest een afvalstof haar afvalstatus? Lessen uit een uitspraak over PU-schuim

PU-schuim uit afgedankte matrassen

Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (ECLI:NL:GHARL:2026:4935) boog zich in een zaak die leidde tot een uitspraak van 21 juli jl. over de vraag of PU-schuim (polyurethaanschuim) afkomstig uit afgedankte matrassen na bewerking zijn afvalstatus had verloren.

Het bedrijf dat zich voor de rechter diende te verantwoorden richt zich op het inzamelen van afgedankte matrassen afkomstig van consumenten, hotels en milieustraten om hier vervolgens herbruikbare materialen uit te halen. In deze zaak ging het om een lading PU-schuim, die door het bedrijf in stroken was gesneden, op kwaliteit en hygiëne was gecontroleerd en vervolgens in balen was geperst. De geplande zending was bedoeld voor een meubelmaker in de VAE en zou worden gebruikt als vulmiddel voor kussens, bankstellen en ligbedden. 

Einde-afvalcriteria

Verdachte werd verweten voornemens te zijn geweest afvalstoffen over te brengen naar de VAE (een land dat de invoer van dergelijke afvalstoffen heeft verboden), en daarmee in strijd te hebben gehandeld met het uitvoerverbod.

Volgens verdachte had het PU-schuim door de uitgevoerde bewerking echter zijn afvalstatus verloren: het schuim zou direct als grondstof kunnen worden toegepast. Doordat het PU-schuim een afgeronde recyclingbehandeling had ondergaan, en ook overigens voldoet aan de einde-afvalcriteria van artikel 1.1, achtste lid, van de Wet milieubeheer (“Wm”), zou geen sprake meer zijn van een afvalstof.

De voorwaarden waaronder een afvalstof de status ‘einde-afvalstatus’ bereikt zijn in meerdere uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Unie aan de orde geweest; het Hof noemt specifiek HvJ EG 19 juni 2003, zaak C444/00 (Mayer Parry), ECLI:EU:C:2003:356 en HvJ EG 15 juni 2000, zaken C418/97 en C419/97 (ARCO Chemie Nederland e.a.), ECLI:NL:XX:2000:AL2947.

Van belang is verder dat in artikel 1.1 van de Wm de begrippen “nuttige toepassing” en “recycling” worden gedefinieerd. Het zesde lid van artikel 1.1 bepaalt in navolging hiervan dat afvalstoffen niet langer als afvalstoffen worden aangemerkt wanneer zij een behandeling van nuttige toepassing hebben ondergaan en ook overigens voldoen aan de in de Kaderrichtlijn afvalstoffen (2008/98/EG, “Kra”) opgenomen criteria. Die criteria staan in artikel 6 van de Kra, en zijn de volgende:

a) de stof of het voorwerp wordt gebruikelijk toegepast voor specifieke doelen;

b) er is een markt voor of vraag naar de stof of het voorwerp;

c) de stof of het voorwerp voldoet aan de technische voorschriften voor de specifieke doelen en aan de voor producten geldende wetgeving en normen; en

d) het gebruik van de stof of het voorwerp heeft over het geheel genomen geen ongunstige effecten voor het milieu of de menselijke gezondheid. 

Zowel op communautair niveau als op nationaal niveau kunnen per afvalstof aanvullende regels worden opgesteld. Dat is bij PU-schuim niet gebeurd.

De cruciale vraag in deze kwestie was of het PU-schuim, na de behandeling door verdachte, dezelfde kenmerken en eigenschappen van een grondstof had verkregen, of dat het (in de VAE) nog andere handelingen van nuttige toepassing moest ondergaan voordat het als grondstof in het productieproces kon worden ingezet. In dat laatste geval is de einde-afvalstatus nog niet bereikt.

PU-schuim voldoet niet

Op basis van de procesbeschrijving van de afnemer stelde het hof vast dat het PU-schuim in de VAE nog de nodige bewerkingen moest ondergaan. Zo zou het materiaal eerst in kleine, gelijke stukjes worden versnipperd en vervolgens worden verlijmd, tot ‘rebonded foam’. Daarnaast constateerde het hof dat verdachte het PU-schuim alleen op hygiënische kenmerken had gecontroleerd. Daarmee rees ook de vraag of het materiaal voldoende schoon was, of dat het nog diende te worden gereinigd of van andere ongewenste stoffen te worden ontdaan. 

Het hof achtte het om die reden niet aannemelijk dat het PU-schuim zonder verdere bewerking kon worden toegepast, en concludeerde daarom dat geen sprake was van handelingen die ertoe leidden dat sprake was van (voltooide) ‘nuttige toepassing’.

Het PU-schuim dat klaarstond om verzonden te worden naar de VAE kwalificeert om die reden nog steeds als afvalstof, die in de VAE niet wordt geaccepteerd. Daarmee was sprake van een illegale overbrenging in de zin van de Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA), waardoor de verdachte het verbod van artikel 10.60, tweede lid, van de Wet milieubeheer – zoals tenlastegelegd – had overtreden. 

Strafoplegging

Bij de strafoplegging hield het hof rekening met het ontbreken van eerdere veroordelingen, het uitblijven van milieuschade en het feit dat de zending uiteindelijk niet was uitgevoerd. Mede vanwege de overschrijding van de redelijke termijn legde het hof een geheel voorwaardelijke geldboete van €2.000 op, met een proeftijd van twee jaar. De politierechter had in oktober 2022 een geldboete van €2000,- opgelegd, waarvan €1000,- voorwaardelijk. Een marginaal verschil dus.

De uitspraak illustreert dat het bewerken of verhandelen van afgedankte materialen niet automatisch betekent dat deze hun afvalstatus verliezen. Beslissend is of de nuttige toepassing daadwerkelijk is voltooid en het materiaal direct als grondstof kan worden ingezet. Op het moment dat uit het dossier blijkt dat op de plaats van bestemming nog substantiële handelingen moeten worden verricht, is vermoedelijk nog geen sprake van een stof die aan de einde-afvalcriteria voldoet.