Vallen “cyborg-duiven” binnenkort onder het Russische sanctieregime?

De technologie: hoe een duif bestuurbaar wordt

Volgens openbare berichtgeving heeft de in Rusland gevestigde start-up ‘Neiry’ een neurotechnologisch systeem ontwikkeld dat chirurgisch wordt geïmplanteerd in het brein van een duif. Via een externe module worden signalen verzonden die specifieke hersengebieden stimuleren, waardoor de vliegrichting kan worden beïnvloed.

In tegenstelling tot traditionele postduiven, die door training leren navigeren tussen vaste locaties, maakt deze technologie directe externe aansturing mogelijk. Daarmee ontstaat feitelijk een soort bio-drone.

Hoewel door de start-up wordt benadrukt dat de technologie uitsluitend civiele toepassingen heeft — bijvoorbeeld door de duif te gebruiken bij reddingsoperaties — is het dual-use karakter evident. Een vogel kan namelijk aanzienlijke afstanden afleggen zonder tussentijdse energievoorziening en is visueel minder detecteerbaar dan een conventionele drone. Deze eigenschappen maken de duif in potentie ook militair relevant. Waar de duif op dit moment slechts is uitgerust met een camera, kan niet worden uitgesloten dat in de toekomst andere systemen worden bevestigd aan de duif en daarmee worden ingezet voor militaire toepassingen. Daarmee rijst de vraag of de cyborg-duif onder het sanctierecht zou moeten vallen.

Het sanctierechtelijk kader ten aanzien van Rusland

Voordat wordt ingegaan op deze vraag, is het van belang om in het kort het bredere sanctierechtelijke kader ten aanzien van Rusland te schetsen.

Sinds de illegale annexatie van de Krim in 2014 heeft de Europese Unie een omvangrijk sanctieregime tegen Rusland opgebouwd. Inmiddels zijn negentien sanctiepakketten aangenomen en wordt gewerkt aan een twintigste pakket. Het sanctiestelsel bestaat daarmee uit een samenstel van verordeningen waarin onder meer financiële, economische en handelsbeperkingen zijn neergelegd. Voor de vraag of bepaalde goederen, of dieren in dit geval, naar Rusland mogen worden uitgevoerd — of daarvandaan mogen worden ingevoerd — zijn met name Verordening (EU) 833/2014 en Verordening (EU) 2021/821 van belang.

Verordening (EU) 833/2014 bevat economische sancties, waaronder uitvoer- en invoerverboden voor goederen en technologie die kunnen bijdragen aan de militaire of technologische versterking van Rusland. De regeling werkt met bijlagen waarin specifieke goederen aan de hand van goederencodes zijn opgenomen, op basis waarvan kan worden vastgesteld of een product onder een verbod valt. Staat een product op de lijst, dan geldt in beginsel het verbod, tenzij een in de regeling opgenomen uitzondering van toepassing is.

Verordening (EU) 2021/821 reguleert op haar beurt de uitvoer van goederen, software en technologie naar derde landen die zowel civiel als militair kunnen worden toegepast. Zoals wij in een eerdere blog bespraken, is daarbij niet doorslaggevend of een product op zichzelf als wapen kwalificeert, maar of het — gelet op zijn technische eigenschappen en prestaties — militair inzetbaar kan worden geacht. De regeling werkt, vergelijkbaar met Verordening (EU) 833/2014, met bijlagen waarin producten zijn opgenomen die als “dual-use” kwalificeren. Anders dan bij Verordening (EU) 833/2014 bevatten deze bijlagen geen goederencodes, maar technische omschrijvingen van producten. Valt een product onder de regeling, dan is voor uitvoer naar derde landen in beginsel een vergunning vereist. Voor uitvoer naar Rusland gelden echter aanvullende beperkingen op grond van Verordening (EU) 833/2014, waardoor in beginsel sprake is van een verbod, behoudens specifieke uitzonderingen.

Staan duiven binnenkort op de sanctielijst?

Dan nu de centrale vraag: kan de uitvoer van (cyborg-)duiven naar Rusland op termijn worden verboden? Daarbij dient onderscheid te worden gemaakt tussen het dier enerzijds en de technologie anderzijds.

Hoewel het niet het eerste dier zou zijn waarop sanctiemaatregelen van toepassing zijn — zo geldt sinds 2023 een uitvoerverbod op paarden (aangemerkt als luxeproduct) naar Rusland — ligt het in dit geval niet voor de hand dat op korte termijn een verbod zal gelden voor de uitvoer van duiven. De mogelijkheid dat de duif als “dual-use” zou kwalificeren en daarmee onder het toepassingsbereik van Verordening (EU) 2021/821 zou vallen, kan in ieder geval worden uitgesloten. Zoals wij in een eerdere blog bespraken, biedt Verordening (EU) 2021/821 geen grondslag om levende dieren als dual-use aan te merken. Bovendien ontbreekt — anders dan bij een gevechtshond, die in theorie zelfstandig als militair middel kan worden ingezet — bij een duif als dier op zichzelf een duidelijke militaire functionaliteit. In dat licht achten wij de kans eveneens beperkt dat de duif als zodanig wordt opgenomen in één van de bijlagen bij Verordening (EU) 833/2014. De kans dat de duif op zichzelf de militaire of technologische capaciteiten van Rusland wezenlijk versterkt, lijkt gering.

Reëler in deze context is een beoordeling van de technologie die de duif bestuurbaar maakt. De vraag verschuift daarmee naar de uitvoer van de hersenchip: kan deze op termijn worden verboden? Daarbij dient te worden opgemerkt dat niet bekend is uit welke specifieke componenten en technologieën de hersenchip bestaat. Gedacht kan worden aan neurostimulatie- of implantaattechnologie, bepaalde sensoren en navigatie- of AI-gestuurde aansturingssoftware.

Vooropgesteld zij dat hersenchips als zodanig thans niet expliciet voorkomen op één van de bijlagen bij Verordening (EU) 833/2014 of Verordening (EU) 2021/821. Het ligt bovendien niet voor de hand dat een dergelijke categorie als zodanig zal worden toegevoegd. Sanctieregimes richten zich immers veelal niet op het eindproduct, maar op de onderliggende componenten, systemen en technologieën waaruit een dergelijk product is opgebouwd.

In dat verband is relevant dat bepaalde componenten van de hersenchip, zoals sensoren, reeds voorkomen op de bijlagen bij zowel Verordening (EU) 833/2014 als Verordening (EU) 2021/821. Het is dan ook niet ondenkbaar dat vergelijkbare componenten, systemen of technologieën die worden gebruikt bij de vervaardiging van een hersenchip reeds onder het toepassingsbereik van deze verordeningen vallen. Tegelijkertijd beschikken wij — zoals gezegd — niet over de technische specificaties van de betreffende chip om dit met zekerheid te kunnen vaststellen. Evenzeer is denkbaar dat bepaalde systemen of componenten die momenteel nog buiten het toepassingsbereik vallen, mede in het licht van nieuwe toepassingen zoals hier beschreven, in de toekomst aanleiding kunnen geven tot opname in de relevante bijlagen.

De technologie achter de cyborg-duif kan — afhankelijk van de technische specificaties — reeds onder het EU-sanctie- en exportcontroleregime vallen of in de toekomst aan beperkingen worden onderworpen. De duif als dier valt daarentegen niet onder de huidige regelgeving. De opkomst van bestuurbare “bio-drones” illustreert hoe snel innovatieve technologieën in een sanctie- en exportcontrolerisicozone terecht kunnen komen. Wilt u laten beoordelen of uw goederen, technologie of dienstverlening onder sanctie- en/of exportcontroleregelgeving vallen? Of wenst u inzicht in de impact daarvan op uw organisatie? Neem dan contact op met Jikke Biermasz (j.biermasz@ploum.nl) of Zoë Poortvliet (z.poortvliet@ploum.nl).