Contracteren onder voorwaarden; waar op te letten om geschillen te voorkomen?

Een contract kan onder ontbindende of opschortende voorwaarde worden aangegaan. Contracteren onder een opschortende of ontbindende voorwaarde kan echter een verraderlijk onderdeel zijn van contracteren. De wettelijke regeling in Boek 6 Burgerlijk Wetboek (BW) is kort, maar de rechtspraak laat zien dat menig conflict zich toespitst op de uitleg van het beding (het voorbehoud), de vraag of en door wie de voorwaarde is vervuld, en de vraag wie zich daarop mag beroepen.

In deze blog over contracteren onder voorwaarden wordt eerst stilgestaan bij de wettelijke regeling en de bewijslastverdeling. Vervolgens worden enkele tips gegeven om te contracteren onder voorbehoud terwijl tegelijkertijd zo veel mogelijk discussies en geschillen worden voorkomen.

Wettelijke regeling

In artikel 6:21 BW is bepaald: “Een verbintenis is voorwaardelijk, wanneer bij rechtshandeling haar werking van een toekomstige onzekere gebeurtenis afhankelijk is gesteld.” In artikel 6:22 BW wordt onderscheid gemaakt tussen de opschortende en ontbindende voorwaarde: “Een opschortende voorwaarde doet de werking der verbintenis eerst met het plaatsvinden der gebeurtenis aanvangen”, terwijl “Een ontbindende voorwaarde doet de verbintenis met het plaatsvinden der gebeurtenis vervallen.”

De ontbindende voorwaarde heeft geen terugwerkende kracht. Dit betekent dat wat reeds is geleverd of gepresteerd tot het inroepen van de ontbindende voorwaarde niet onverschuldigd is. Wel ontstaat een zogenaamde ongedaanmakingsverbintenis: de schuldeiser is dan verplicht de verrichte prestaties ongedaan te maken.

Bij een opschortende voorwaarde geldt de verbintenis pas als een bepaalde gebeurtenis heeft plaatsgevonden. Tot het moment van de gebeurtenis komt aan de verbintenis daarom geen werking toe.

Bewijslastverdeling

Daarnaast is de bewijslastverdeling een vast aandachtspunt bij contracteren onder een opschortende of ontbindende voorwaarde. De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 9 september 2005 overwogen dat de hoofdregel van bewijslastverdeling inhoudt dat de partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar gestelde feiten of rechten, de bewijslast van die feiten of rechten draagt en dat derhalve stelplicht en bewijslast ten aanzien van het bestaan van een ontbindende voorwaarde bij de partij liggen die zich op (het vervuld zijn van) deze voorwaarde beroept. In het arrest Batavus/Race Productions verduidelijkt de Hoge Raad dit: op de partij die de ontbindende voorwaarde heeft ingeroepen, rust ook de bewijslast ten aanzien van feiten en omstandigheden die zij heeft ingeroepen ten gunste van haar uitleg van de ontbindende voorwaarde. 

Hoe voorkom je discussies en geschillen?

Zoals aangegeven in de inleiding is de wettelijke regeling kort en eenvoudig, maar ontstaan in de praktijk toch geregeld geschillen over de ontbindende of opschortende voorwaarden. Om discussies en geschillen te voorkomen kunnen partijen denken aan het volgende:

1. Neem expliciet op of de voorwaarde een ontbindende of een opschortende voorwaarde betreft. Dit is van belang in het kader van de inwerkingtreding van de verbintenis en ook voor de bewijslastverdeling.
    
2. Omschrijf duidelijk wat de voorwaarde precies inhoudt en wie zich erop mag beroepen. Is dit onduidelijk, dan past de rechter de zogeheten Haviltex-maatstaf toe. Deze maatstaf houdt in dat bij de uitleg van een schriftelijke overeenkomst niet enkel gekeken moet worden naar de letterlijke bewoording en de taalkundige betekenis van de tekst, maar ook naar wat partijen over en weer hebben verklaard en wat zij redelijkerwijs uit elkaars verklaringen en gedragingen hebben mogen afleiden. In het arrest over een bestemmingswijziging naar "landhuis" oordeelde de Hoge Raad dat de vraag of een ontbindende voorwaarde is vervuld, ten nauwste samenhangt met de aan het beding gegeven uitleg, en dat de rechter niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd mag treden bij die uitleg.
    
3. Let op met voorwaarden waarvan de vervulling (mede) afhangt van het handelen van een partij zelf, zoals bijvoorbeeld het geval is bij een financieringsvoorbehoud (bij de koop van een huis maar ook als je als start-up mee doet aan een investeringsronde waar voor je een plan moet indienen). Het bepaalde in artikel 6:23 BW geeft een invulling hieraan. Als een partij belang heeft bij het wel (lid 2) of niet (lid 1) vervullen van een (opschortende of ontbindende) voorwaarde dan blijft een beroep op de voorwaarde onder omstandigheden zonder effect. De eisen van redelijkheid en billijkheid kunnen een beroep op een opschortende of ontbindende voorwaarde blokkeren.
   Zo heeft de Hoge Raad geoordeeld dat een financieringsvoorbehoud voor de koper een inspanningsverplichting meebrengt om daadwerkelijk, tijdig en bij meer dan één financiële instelling, pogingen te ondernemen om de financiering te verkrijgen (HR 1996, ECLI:NL:HR:1996:ZC2109). Wordt aan deze inspanningsverplichting niet voldaan, dan kan de betreffende partij zich niet op de ontbindende voorwaarde beroepen, tenzij zij aantoont dat de financiering ook bij voldoende inspanning niet zou zijn verkregen. Het is daarom raadzaam om concreet te omschrijven welke inspanning wordt verlangd om latere discussie over de vraag of "voldoende" is gedaan te voorkomen.
   Zie voorts in dit kader het arrest Gemeente Hof van Twente/Landgoed Hof van Twente. De redelijkheid en billijkheid kunnen er niet toe leiden dat een wettelijke bevoegdheidsverdeling binnen een gemeente buitenspel wordt gezet. De zelfstandige beslissingsvrijheid van de gemeenteraad brengt mee dat een wederpartij niet erop mag vertrouwen dat handelingen van het college van B&W de instemming van de gemeenteraad hebben als dat vertrouwen niet mede wordt ontleend aan toedoen van de gemeenteraad zelf.
    
4. Zoals hiervoor al vermeld kunnen na het inroepen van een ontbindende voorwaarde ongedaanmakingsverplichtingen voor de schuldeiser ontstaan. Het is tot slot aan te bevelen om in het contract op te nemen hoe reeds verrichte prestaties (betalingen, leveringen, diensten) worden afgewikkeld bij vervulling van de ontbindende voorwaarde, in afwijking van of aanvulling op de wettelijke ongedaanmakingsregeling van artikel 6:24 BW.

Conclusie

Bij het contracteren onder een opschortende of ontbindende voorwaarde ziet het wettelijk uitgangspunt er eenvoudig uit, maar de praktijk laat zien dat er geregeld discussies ontstaan over de uitleg van het beding en de vraag wie zich erop mag beroepen, de bewijslastverdeling voor het bestaan en de vervulling van de voorwaarde, de mogelijke correctie via artikel 6:23 BW wanneer een partij de vervulling zelf heeft belet of teweeggebracht, en de afwikkeling van reeds verrichte prestaties bij vervulling van een ontbindende voorwaarde op grond van artikel 6:24 BW.